Fren Sistemi Arızaları ve Bakımı
Fren sistemi, araçtaki tek "vazgeçilemez" sistemdir. Motor teklerse yavaşlar, klima çalışmazsa terlersiniz; ama frenler zayıfsa geri dönüşü olmayan bir sonuç çıkar. Yine de fren sistemi bakımı çoğu sürücünün en son aklına gelen iş oluyor, çünkü frenler bozulurken genelde bağırmaz, fısıldar. Aşağıda pedala bastığınız andan tekerleğin durmasına kadar olan zinciri, kafanızdaki sorular üzerinden ilerleterek açıyoruz.
Mekanik Taraf: Pedler, Rotorlar ve Kaliperler
Frenlemenin işi basit: hareket enerjisini sürtünmeyle ısıya çevirmek. Bu dönüşümün gerçekleştiği yer balata (ped) ile disk (rotor) arasındaki temas yüzeyi. Sorunların büyük bölümü de burada başlar.
Balatanın ömrü bittiğini nasıl belli eder?
Üç tipik işaret var. Birincisi metalik cızırtı: birçok balatanın içine yerleştirilen aşınma göstergesi, sürtünme malzemesi kritik kalınlığa indiğinde diske değer ve frenlerken tiz bir ses çıkar. İkincisi pedal mesafesinin uzaması. Üçüncüsü ise gözle kontrol: jant açıklığından ya da tekerleği çıkarıp baktığınızda balatanın metal sırtı üzerindeki sürtünme malzemesinin kalınlığını görebilirsiniz. Kabaca 3 mm'nin altı "planla", 2 mm civarı "hemen değiştir" anlamına gelir.
Sık sorulan bir şey: sadece cızırdayan tekerleğin balatası değişir mi? Hayır. Balatalar aynı akstaki iki tekerlekte birlikte, takım halinde değişir. Aksi halde sol ve sağ farklı tutar, araç frende yana çeker.
Diskler ne zaman tornalanır, ne zaman atılır?
Diskte iki ölçü önemlidir: kalınlık ve salgı (yüzey düzgünlüğü). Disk göbeğinin üzerine üretici tarafından minimum kalınlık değeri yazılmıştır; mikrometreyle ölçülen değer buna yakınsa tornalamak anlamsızdır, çünkü torna daha da ince bırakır ve ince disk ısıyı atamaz, çabuk çarpar.
Frenlerken direksiyonda titreme, pedalda ritmik zıplama hissediyorsanız muhtemel neden disk salgısıdır. Salgı çoğu zaman diskin "eğilmesinden" değil, yüzeyde eşit olmayan balata malzemesi birikiminden doğar. Bu yüzden yeni balata takıldıktan sonraki ilk yüz kilometrede sert, uzun süreli fren yapıp pedalı basılı tutmak (örneğin uzun bir kırmızı ışıkta sıcak diske basılı beklemek) çarpıklığı tetikler.
Kaliper ve piston takılırsa ne olur?
Kaliper pistonu ya da kızak pimleri paslanıp sıkıştığında balata diskten tam ayrılmaz. Sonuç: o tekerlek sürekli sürtünür, jant aşırı ısınır, yakıt tüketimi artar, balata bir tarafta çok daha hızlı biter. Basit bir test için düz bir yolda kısa mesafe gidip durun; jantların üzerine elinizi yaklaştırın (dokunmayın, çok sıcak olabilir). Bir tekerlek belirgin şekilde diğerinden sıcaksa kaliper şüphelidir.
Bir de fren tozunun tek jantta anormal birikmesi ipucu verir. Bakımda kaliper pimlerinin temizlenip uygun gres ile yağlanması, balata değişiminin ayrılmaz parçasıdır; atlanırsa yeni balata da erken biter.
Hidrolik Taraf: Sıvı, Silindirler ve Hava
Pedal kuvvetini tekerleğe taşıyan şey sıkıştırılamaz bir sıvıdır. Hidrolik devrede en ufak sızıntı ya da hava, mekanik parçalar kusursuz olsa bile frenden alacağınız cevabı bozar.
Fren hidroliği neden zamanla değişmeli?
Standart fren hidrolikleri higroskopiktir, yani havadaki nemi çeker. Su oranı arttıkça sıvının kaynama noktası düşer. Uzun bir yamaç inişinde frenler ısındığında sıvı içinde buhar kabarcığı oluşur; buhar sıkışabildiği için pedal aniden boşa gider. Ayrıca nem, silindir ve ABS ünitesi içinde korozyona yol açar. Bu yüzden hidrolik değişimi kilometreye değil süreye bağlıdır; üreticiler genelde iki yıl civarında bir aralık verir. Kullanılacak tipi (DOT 4, DOT 5.1 gibi) hazne kapağı ve el kitabı söyler; karıştırmayın, özellikle silikon esaslı olanı normal sistemde kullanmayın.
Pedal yumuşak ya da yere kadar gidiyorsa ne yapmalı?
Sırayla düşünün:
- Hazne seviyesi düşmüş mü? Düşmüşse ya balatalar aşınmış (pistonlar dışa çıktığı için seviye doğal olarak iner) ya da kaçak var.
- Kaçak nerede? Tekerlek içlerinde ıslaklık, hortum bağlantılarında nemli toz, pedal altındaki halının ıslanması (ana merkez arızası) kontrol edilir.
- Sistemde hava var mı? Pedal süngerimsiyse ve seviye düşmemişse hava olasılığı yüksektir; devre kurallı sırayla havası alınır.
- Pedal ilk basışta yüksek, ikincide düşük mü? Bu ana merkez içindeki keçelerin kaçırdığını, yani iç kaçağı düşündürür.
Motor çalışmıyorken pedalı birkaç kez pompalayıp basılı tutun, sonra motoru çalıştırın. Pedal ayağınızın altında hafifçe aşağı çekiliyorsa fren güç destek ünitesi (vakum servo) ve vakum hattı iş görüyor demektir. Çekmiyorsa pedal ağırlaşmıştır; hortum, çek valf veya servo diyaframı bakılır.
El freni ve arka kampana neden ayrı ilgi ister?
Arka tarafta kampana kullanan araçlarda pabuçlar disk balatasından çok daha uzun ömürlüdür ve bu yüzden yıllarca hiç açılmaz. Oysa içeride pabuç yayları gevşer, tekerlek silindiri kaçırmaya başlar, ayar mekanizması paslanır. El freni tutuşunun zayıflaması ya da çok fazla kol/pedal hareketi gerekmesi bunun ilk sinyalidir. Kampanaların içinde biriken fren tozunun temizlenmesi, sızdıran tekerlek silindirinin görülmesi için düzenli aralıkla açılıp bakılması gerekir. El frenini kışın u